Fri Feb 27 2026, 06:36 PM

Urdu Section ( 15 Jan 2026, NewAgeIslam.Com)

Sufi Saints and Sufism-Part-28 تصوف اور صوفیہ

خلیق احمد نظامی

(حصہ۔28)

8 جنوری،2026

’فوائد الفؤ اد‘ میں ہے: ”سخن در سلوک افتاد۔فرمود کہ روندہ روئے بکمال دارد، یعنی سالک تادر سلوک است امید وار کمالیت است۔ بعد ازاں فرمود کہ سالک است و واقف است وراجع است۔ اما سالک آنست کہ اور اہ رود، واقف آنست کہ اور اوقفہ افتد۔بندہ عرضداشت کرد کہ سالک راہم وقفہ باشد۔ فرمود کہ آرے ہرگاہ کہ سالک را درطاعت فتورے افتاد، چنانکہ از ذوق طاعت بماند اور اوفقہ باشد۔ اگر زود دریا بدو بانایت پیوند وباز سالک تو اند بود، واگر عیاذ اللہ ہمبریں بماند بیم آں باشد کہ راجع شود۔ بعد ازاں لغزش ایں راہ رابر ہفت قسمت بیان فرمود: اعراض حجاب،تفاصل، سلب مزید، سلب قدیم، تسلی، عداوت، ایں قسم را تفصیل فرمود کہ دو دست باشند عاشق ومعشوق،مستغرق محبت یک دیگر۔ درمیان اگر از عاشقے یا سکنتے یا تعویق در وجود آید کہ نہ پسند یدہئ دوقت اوبود، آں دوست از وے اعراض کند، یعنی روئے بگرد اند، پس عاشق را واجب است کہ درحال با ستفسار مشغول شود وبمعذرت پیوندد۔ ہر آئینہ دوست اواز وراضی شود اندک مایہ اعراضے کہ بودہ باشد ناچیز گردد۔وگر آں محب ہمبراں خطا اصرار کند وعذر آں نخواہد آں اعراض بحجاب کشد۔ معشوق حجابیدرمیاں آرد(۰۰۰) اگر دراں باب آہستگی رود آں حجاب بتفاصل کشد، چہ شود، یعنی آں دوست از وے جدائی گزیند۔پس اول اعراضے بیش نبود، چوں عذر نخواست شد، چوں ہمبراں ناپسندیدگی مصرّ ماند تفاصیل شد۔ پس اگر از دوست مستغفر نشود سلب مزید شود۔ مزید یت کہ ا ورا بود درذوق طاعت وعبادت و اور ا د، آں از وباز ستانند۔ پس اگر ہم عذر آں نخواہد وبراں بطالت بماند۔ سلب قدیم شود، طاعتے وراحتے کہ پیش از مزید داشتہ است آنر اہم بستانند۔ پس اگر اینحا ہم در تو بہ تفصیر ے رود بعدازاں تسلی باشد، وتسلی آنست کہ دوست از بجدائی اودل بیارامد پس ہم در انابت اہمال رود، عداوت پیدا شود، آں محبت کہ بودہ باشد بعد اوت مبدل شود۔ نعوذ باللہ منھا بالعین والر اس۔

’سلک السلوک‘ میں ضیاء نخشبیؒ لکھتے ہیں:

”ببا ید انست سالک تاراہِ معرفت مسلوک می وارو و امیدوار کمالیت است، ودر اصطلاح علم سلوک یکے را سالک خوانند ودوم راواقف وسوم رارا جع۔ سالک آنست کہ اوایں راہ برسبیل استمرار طے کند۔اگر دریں کار اندک وقفہ روئے دہد اور اواقف خوانند۔ اگر زود آنراتدارک نکند وآں وقفہ رابا نابت مقرون نگر داند بیم آں باشد کہ راجع گردو۔ ولغزش ایں راہ برہفت نوع است۔یکے را اعراض خوانند ودوم را حجاب وسوم راتفاصل وچہار م را سلب مزید و پنجم را سلب قدیم وششم را تسلی وہفتم را عداوت۔ وصورت ایں چناں باشد عاشق ومعشوق باشند مستغرق المحبتِ یک دیگر۔دریں میاں اگر از عاشق چیزے دروجود آید کہ آں ناپسندیدہ معشوق بود از وا اعراض کند۔ اگر عاشق زودبمعذرت مشغول شدآں اندک اعراض کہ از معشوق بو دہ باشد ناچیز گردو، وکارِ محبت برقاعدہ اصلی باز رود۔ واگر عاشق براں خطا اصرار کند آں اعراض بحجاب کشد۔ واگر ازاں ہم مستغفرنشود آں حجاب تفاصل کشد۔ اگر ازاں ہم مستغفر نشود آں تفاصل یعنی آن جدائی بسلب مزید کشد یعنی مزید ے کہ او را بودہ باشد از ذوق طاعت وعبادت آں را از وباز ستانند۔اگر ہنوز مستغفر نشودآں سلب مزید بسلب قدیم کشد، یعنی راحتے وطاعتے کہ اور اپیش ازمزید بودہ یاشدآں ہم از وباز بستانند۔ واگر ہنوز مستغفر نشو دقدیم بتسلی کشد۔ وتسلی آں باشد کہ معشوق رابر جدائی عاشق دل قرار گیرد۔اگر زیں ہم مستغفر نشو د بعد اوت کشد، یعنی از ہم محبت بعد اوت بدل گردو، نعوذ باللہ منھا“۔

’فوائد الفؤاد‘ میں حضرت محبوب الہٰیؒ معجزہ کرامت وغیرہ کے متعلق فرماتے ہیں: ”معجزہ ازاں انبیا ء است کہ ایشاں راعلم کامل وعمل کامل باشد وایشاں صاحب وحی اند، آنچہ ایشاں اظہار کنند آں معجزہ باشد۔ کرامت آنست کہ اولیاء راباشد،ایشاں رانیز علم وعمل کامل باشد۔ فرق ہمیں است کہ ایشاں مغلوب باشند، آنچہ از ایشاں ور ظہور آید آں کرامت باشد۔ امامعونت آنست کہ بعضے مجانین باشند کہ ایشاں را نہ علمے باشد وعملے، گاہ گاہ از ایشاں چیزے برخلاف ِ عادتِ معاینہ افتد، آں رامعونت گویند، استدراج آنرا گویند کہ طائفہ باشند ایشاں را اصلاً ایمان نباشد چوں اہل سحر وغیرہ، آں چیز ے از ایشاں دیدہ شود آں را استدراج گویند“۔

’سلک السلوک‘ میں ضیاء نخشبیؒ لکھتے ہیں: ”معجزہ حق انبیاء است کہ ایشاں راہم علم کامل باشد وہم عمل وکرامت اولیا را باشد کہ ایشاں رانیز علم وعمل کامل باشد۔ ومعونت آنست کہ بعضے مجانین باشند کہ ایشاں رانہ علم باشد ونہ عمل،گاہ گاہ ازایشاں ہم برخرق عادت چیزے در وجود آید۔ وستدراج آنست کہ طائفہ باشند کہ ایشاں را اصلاً ایمان نباشد، امااز ایشاں ہم وقتے چیزے برخلاف قاعدہ اصلی دیدہ شود چنانچہ سحر وغیرہ آں۔“

علاوہ ازیں سلک السلوک میں اوربہت سے مقامات پر(مثلاً تائب ومتقی پر بحث، زکوٰۃ کی تشریح، برہمن کا واقعہ) جو ’فوائد الفؤاد‘ سے لیے گئے ہیں۔ہوسکتا ہے کہ ضیاء نخشبیؒ کی حضرت شیخ نظا م الدین اولیاؒ سے کبھی ملاقات نہ ہوئی ہو، لیکن شیخ اولیاؒ سے ان کی بے تعلقی کبھی تسلیم نہیں کی جاسکتی۔’سلک السلوک‘ لکھنے والے کی اساس ’فکر فوائد الفؤاد‘ کے اصلی مصنف سے متاثر ہے۔ ’سلک السلوک‘ کا انداز بیان بدل گیاہے، لیکن بنیادی اعتبار سے حضرت نظام الدین اوالیاؒ کی تعلیمات کے اثرات بہت نمایاں ہیں۔

نخشبیؒ کاانتقال

مولانا ضیاء الدین نخشبیؒ نے 751ھ مطابق 1350ء کووصال فرمایا: مصنف ’تذکرۃ الواصلین‘ کابیان ہے:

”مرقد شریف آپ کابمقام بدایوں چبوترہ حضرت شہاب الدین مہمرہؒ پر پیرمکہ صاحب کی زیارت سے جانب گو شہ غرب و جنوب واقع ہے۔“(جاری)

-----------------

URL: https://newageislam.com/urdu-section/sufi-saints-sufism-part-28/d/138444

New Age Islam, Islam Online, Islamic Website, African Muslim News, Arab World News, South Asia News, Indian Muslim News, World Muslim News, Women in Islam, Islamic Feminism, Arab Women, Women In Arab, Islamophobia in America, Muslim Women in West, Islam Women and Feminism

Donate Now

Urdu Section ( 15 Jan 2026, NewAgeIslam.Com)

Sufi Saints and Sufism-Part-28 تصوف اور صوفیہ

Loading..

Loading..